Suç ve Ceza

Ceza muhakemesi hukukunda adalet sisteminin bir „hafızası“ vardır. CAS ile herhangi bir şekilde „tanışan“ bir kişinin, daha sonra „gerektiğinde“ tekrar bulunabilmesi için, kayıt altına alınması gerekli ve kaçınılmazdır.

İleride tekrar tanımanın diğer bir aracı olarak, şüphelinin fotoğrafı alınır ve suç işleyen kişilere ait önceden alınmış parmak izleri ile olaylarda elde edilen parmak izleri karşılaştırılarak veya suç işleyen kişilerin fotoğrafları tanıklara gösterilmek suretiyle, olayın failinin kimliği tespit edilebilir.

Bu konudaki önemli bilgi şudur: tehlikeyi önleme amacı ile yapılan kimlik tespitleri, sadece önleme amacı ile kullanılabilir, fakat adli amaçla yapılan kimlik tespiti, ileride işlenecek olan suçlarda da kullanılabilir. Diğer bir ifade ile, adli amaçlı tespitler, ileride işlenecek olan suçların delili olsun diye, önleme amaçlı olarak kayıt altına alındıkları için, kolluğun önleme yetkileri içindedir.

Kimlik tespitinin ön işlemi olan „durdurmayı“ geçen yazımızda ele almıştık. Bu yazı, kimlik sorma (2) konusunu inceleyecektir. Bu yazının eki olarak, İngiliz Durdurma Yönetmeliğinin tercümesi de okuyucularımıza örnek olarak sunulmaktadır. Bir sonraki yazımızda ise, „kimlik tespit etme“ anlamında parmak izi ve fotoğrafların (3) dijital ortamda veri olarak saklanması ve daha sonra bunların sorgulanması üzerdinde duracağız. Ayrıntılı bilgi için şu kaynağa bakınız: Kunter/Yenisey/Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, 16. Bası, Beta Yayınevi, İstanbul 2007.

Durdurma. Durdurma, kişinin seyahat özgürlüğünü (Any. 23/3) ilgilendirir. Bu nedenle, Anayasa’nın öngördüğü suç soruşturma, kovuşturması sebebiyle ve suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla kanunla sınırlandırılabilir. Anayasa’nın bahsettiği Kanun PVSK 4/A maddedir. Bu nedenle durdurma yetkisinin PVSK ile düzenlenmesinin Anayasa’ya uygun olduğunu saptamak isteriz.

Durdurma, keyfilik oluşturacak şekilde yapılamaz (PVSK 4A/2). Durdurma süreklilik arzediyorsa, artık durdurma olmaktan çıkar (PVSK 4A/2).

Kolluğun bir kişiyi ve aracı durdurabilmesinin önşartı ve en önemli koşulu “makul bir sebebin bulunmasıdır”. Aramada olduğu gibi (makul şüphe: CMK md 116), makul sebep olmadan durdurma yetkisi kullanılamaz.

Makul sebep, eğitim görmüş bir kolluk mensubuna; “maddede gösterilen durdurma sebeplerinden birinin gerçekleşmiş olduğunu” göstermelidir. Tecrübeli polis, durdurma yetkisini kullanmadan önce, makul bir sebebin bulunup bulunmadığını “kendisi” takdir edecektir. Kolluğun başka bir makamdan, hakimden veya savcıdan emir veya izin almadan kullanabileceği ender yetkilerden olan durdurma, kötüye kullanılmamalıdır. Eğer kolluk fiili durum veya keyfilik oluşturacak şekilde durdurma işlemi yapar veya durdurma sırasında kişiye durdurma sebebini bildirmezse, ( PVSK 4A/3) kanunun verdiği görevi yerine getirmeyen bir kamu görevlisi durumuna girebilir. Bu ise, suç teşkil edebilir.

Hatırlatmak için ifade edelim ki, Kanun durdurma sebeplerini sınırlayıcı bir şekilde saymıştır (PVSK 4A/1). Durdurma sebeplerinden birincisi, bir suç veya kabahatin işlenmesini önlemektir. Ancak polisin tecrübesine göre ve içinde bulunulan durumdan edindiği izlenime dayanan somut bazı olgulara dayanarak takdir yetkisini kullanması ve kişinin bir suç veya kabahat işleyebileceğini öngörmesi sözkonusudur. Bir kişinin suç işleyeceğini öngörmek, somut olguya dayanarak şöyle örneklendirilebilir: Gece eğlendiği diskotekten korumalar tarafından zorla çıkartılan bir kişi arkadaşlarını toplayıp aynı yere geri dönüyorsa, bir suç işlemek üzere olduğu, makul ve orta zekalı bireyler tarafından öngörülebileceği gibi, bu tür olaylarla sürekli karşılaşan polisin tecrübesi ve içinde bulunulan durum suç veya kabahat işlenmek üzere olduğunu ona gösterebilir. Böyle bir durdurma, durdurulan kişiye sebep de bildirilerek yapılırsa, kanuna ve hukuka uygun olur.

Kimlik sorma. Polisin durdurma yetkisinin doğduğu hallerde veya „görevini yerine getirirken“, kişilere „kimlik sorma“ yetkisi vardır (PVSK 4A/8). Kolluğun ‘kimlik sorması’ ile, ‘kimlik tesbit etmesi’ arasında önemli bir fark vardır. Kimlik tesbit etme; o kişinin polis kayıtlarına geçirilmesi, yaygın bir ifade ile, „fişlenmesidir“. Buna karşılık, „kimlik sorma“, kişiyi kayıtlara geçiren bir işlem değildir. Kolluk suç işlenmesini önlemek veya işlenmiş suçların faillerini ele geçirmek için veya maddede belirtilen diğer amaçlarla, kimlik sorabilir (PVSK 4A). Bu şekilde kimliği sorulan kişi bir hüviyet belgesi göstererek, kimliğini belirlemek mecburiyetindedir.

Ayrıca, 1774 sayılı Kimlik Bildirme Kanunu ve buna ait yönetmelik; otel motel ve benzeri yerlerde kalacak olan herkese, kimlik bildirme mecburiyeti getirmiştir.

2007 yılında PVSK da yapılan değişiklik öncesinde, polis kimliği belirlenemeyen kişinin üzeri aranabiliyor ve ilgiliyi, kimliğini belirleyinceye kadar kendiliğinden nezarete alabiliyor, bu kişiler hakkında parmak izi alma ve fotoğraf çekme işlemi uygulayabiliyordu. 5681 numaralı Kanun ile, PVSK nın 4A maddesinde yapılan düzenleme ile, „arama“ yetkisi kaldırılmakla birlikte, „C. savcının emri ile gözaltına alma“ yetkisini devam ettirildi. Gözaltına alınan kişinin kimliğinin belirlenememesi durumunda ise, tutuklanabilmesinin de yolu açıldı (PVSK 4A/9).

1) Önleme Amaçlı Kimlik Sorma Yetkisi. 2007 yılı itibariyle, mevcut bir tehlikenin uzaklaştırılması (veya bir suçun aydınlatılması) amacıyla, polis bir kişiye kimlik sormak yetkisine sahiptir. Kanun (PVSK 4A/1-a), polise bir suç veya kabahatin işlenmesini önlemek amacıyla, kimlik sormak yetkisi vermiştir

Somut olaylar bir yerde suç işlemeye hazırlanıldığını, suçun işlendiğini veya kararlaştırıldığını ortaya koyarsa, polis orada bulunan kişilerin kimliklerini tesbit edebilir. Toplum bakımından önemli olan bir tesis, resmî bir bina veya tehlike içinde olan bir başka obje söz konusu olup da, bu tesise, binaya veya objeye karşı suç işlenebileceğini gösteren somut olaylar mevcut ise, polis binanın içinde veya yakınlarında bulunan kimselerin kimliklerini sorabilir.

Polisin kimlik sorma yetkisi ilk defa 1980 yılında 2260 sayılı kanunla kabul edilmişti İlgili kimliğini göstermezse, üstü aranabiliyordu. Bu takdirde arama konusundaki usul kurallarına (No. 56.7) uyulması gerekiyordu.

2) Adlî görev ile kimlik sorma. Polis Vazife ve Salâhiyetleri Kanununa göre, polis suç işledikten sonra kaçan faillerin yakalanması, hakkında yakalama emri veya zorla getirme kararı verilmiş olan kişileri tespit etmek, (suç işlenmesini önlemek veya) için, durdurduğu kişilere kimlik sorabilir. Ancak, kendisinin polis olduğunu belirleyen belgeyi göstermesi şarttır (PVSK 4A/8). Böyle bir istek karşısında, herkes kimlik belgesi göstererek, kimliğini belirlemek zorundadır.

3) Kimlik tesbiti tutması. Yanında kimlik belgesinin bulunmaması, açıklamada bulunmaktan kaçınması veya gerçeği aykırı beyanda bulunması dolayısıyla ya da sair surette kimliği belirlenemeyen kişi, polis tarafından „tutulur“ (PVSK 4A/9). Bu bir nevi yakalama (No. 46.3-IV) olduğu için, genel kurala (CMK 90/5) uygun olarak, derhal Cumhuriyet savcısı haberdar edilir. Cumhuriyet savcısının „gözaltı kararı“ (CMK 91/2) vermesi durumunda, bu kişi kimliği açık bir şekilde anlaşılıncaya kadar „gözaltına alınır“ (PVSK 4A/9). Kişinin kimliğinin belirlenmesi durumunda, bu nedenle gözaltına alınma veya tutuklanma haline derhal son verilir (PVSK 4A/10).

Kimliğinin tespiti amacıyla „tutulan“ kişiye, kimliği tespit edildikten sonra ve „talepte bulunursa“, bu amaçla tutulduğuna ve tutulma süresine dair bir belge verilir (PVSK 4A/10).

Gözaltı süresinde kimliği belirlenemezse, hakim tarafından tutuklanmasının yolu da açılmıştır. Ancak burada, tutuklama kararı verecek hakim açısından önemli sorunlar doğduğunu belirtmek gerekir: hakim CMK 100 deki kuralları uygulayarak tutuklama kararı verebileceği için, CMK 100 de paralel bir değişiklik yapılmadığı için, hakimin tutuklama kararı vermesi hukuken mümkün değildir. Ya PVSK 4A/9 da değişiklik yapılmalı ve Anayasanın 13 ncü maddesi doğrultusunda, bu kararın içeriği düzenlenmelidir, ya da CMK 100 e ekleme yapılmalıdır.

4) Nüfusa kayıt. Bazı kişilerin nüfus kaydı olmayabilir, Bu nedenle kimliği tespit edilemiyorsa, ele geçmiş olan bu kişinin nüfusa kaydı için gerekli işlemlerin de yapılması mecburiyeti vardır (PVSK 4A/11).

5) Fotoğraf ve parmak izinin tespit edilmesi. Kimlik tespiti amacı ile tutulan her kişinin fotoğrafı veya parmak izi alınamaz. Kanun önemli bir sınırlama yapmış ve sadece „nüfusa kayıtlı olmadığı için kimliği tespit edilemeyen kişilerin fotoğraf ve parmak izlerinin alınması yetkisi verilmiştir.

İNGİLTERE: YOLDA DURDURMA VE ÜST ARAMASI YAPMA YÖNETMELİĞİ

Kaynak:

Police and Criminal Evidence Act 1984 (s. 60 (1) (a) and s. 66): Codes of Practice Revised Edition (Effective 10 April 1995) London: HMSO

1. Genel Olarak

1.1 Bu yönetmelik, polis memurlarının gözaltına alınan bireylerin ve halkın okuması için, bütün polis merkezlerinde bulundurulacaktır.

1.2 Metne dahil edilen açıklayıcı notlar bu yönetmeliğin aslî hükümleri olmayıp, polis memurlarına ve diğer bireylere yönetmeliğin uygulanması ve yorumlanması hususunda yol gösterme amacını taşımaktadır. Ek'ler bölümlerindeki hükümler, yönetmeliğe dahildir.

1.3 Bu yönetmelik, polisin, bir bireyi gözaltına almaksızın durdurması ve üst araması yapma yetkisi ile, gözaltına almaksızın araçta arama yapmasına ilişkin yetkilerini düzenlemektedir. Bu yönetmeliğin hazırlandığı tarihte yürürlükte olan yasalarda bulunan durdurma ve arama yetkilerinin belli başlıları, Ek A'da sıralanmıştır. Bu liste nihai ve tam bir liste olarak kabul edilmemelidir.

1.4. Bu yönetmelik, aşağıdaki durdurma ve arama yetkileri konusunda geçerli değildir:

(i)1982 tarihli Havacılık Güvenliği Yasası, madde 27 (2) den doğan yetki.

(ii)1984 tarihli Polis ve Delil Kanunu, madde 6 (1) (Özellikle, işveren tarafından işe alınmış bulunan özel güvenlik görevlileri tarafından işverenin mülkünde arama yapma yetkisi ile ilgili bölümler).

1.5 Bu yönetmelik aşağıda sayılan yetkilerden kaynaklanan durdurma ve üst araması yapma hallerinde uygulanacaktır: (a) kanunsuz olarak edinildiğinden veya elde bulundurulduğundan makul sebepler bulunan hallerde yapılan durdurma ve aramada;

(b) 1994 tarihli Ceza Adaleti ve Kamu Düzeni Kanununun 60. maddesinde düzenlenmiş olan yetki çerçevesinde, o mahalde ağır cebir hareketlerinin gerçekleşebileceği yolunda makul bir inanç (resonable belief) meydana geldiği durumlarda yapılan durdurma ve aramalarda;

(c) 1989 tarihli Terörle Mücadele Kanununun 13A maddesinin 1994 tarihli Ceza Adaleti ve Kamu Düzeni Kanununun 81 maddesi ile değiştirilmiş olan hükmünden kaynaklanan yetki ile yapılan durdurma ve aramalarda;

(d) 1989 tarihli Terörle Mücadele Kanununun 4 (2) maddesindeki 5 numaralı liste uyarınca yapılan durdurma ve aramalarda.

(Not 1 A'ya bakınız)

(a) Makul şüphenin (reasonable suspicion) mevcut olmasını gerektiren yetkiler

1.6. Makul şüphenin mevcut bulunup bulunmadığı her olaydaki somut şartlara bağlı olarak değerlendirilecektir; fakat bu konuda bazı objektif esaslar bulunmalıdır. Polis memuru; taşındığından şüphe ettiği eşyanın niteliğini, zamanını, yeri ve ilgili şahsın veya onunla birlikte olanların davranış tarzları gibi faktörleri de gözönünde tutacaktır. Mesela, taşınmakta olan eşyanın veya şüphelinin eşgali ile ilgili bilgi alınmışsa, makul şüphe gerçekleşmiş sayılabilir veya bir kişi gizlilik içinde veya endişeli bir biçimde veya bir şeyi saklamaya çalışırken görülürse veya alışılmamış bir zamanda veya yakın zaman önce gerçekleşmiş bir takım soygun ve hırsızlık suçlarının işlendiği bilinen bir yerde, belirli tipteki eşyayı taşıyorsa. Fakat, durdurarak arama yapma işlemi, arama sonunda belirli bir eşyanın bulunacağını ummayı gerektiren somut olgulara dayanmalıdır.

1.7. Makul şüphe hiç bir zaman sadece kişisel unsurlara dayandırılamaz. Mesela, kişinin rengi, yaşı, saç sitili, giyim tarzı veya o kişinin veya bulundurulması yasaklanmış bir eşyaya sahip olduğu için mahkum olduğunun bilinmesi tek başına veya birlikte, şahsın üzerinin aranması için tek vesile olarak kullanılamaz. Aynı şekilde, belirli kişilerin veya grupların suç işlemeye meyilli olduğu varsayılarak da arama yapılamaz.

1.7A Polis memuru ilgili şahsın üzerinde çalınmış veya yasaklanmış bir eşya bulunduğunu bilmediğini tahmin etmek bakımından makul sebeplere sahipse, yakalama yetkisine sahip olmamasına rağmen bu kişiyi durdurabilir ve üzerini arayabilir. Bununla birlikte zor kullanmadan önce ilgili şahsın söz konusu eşyayı teslim etmesi için iş birliği yapması konusunda gereken gayret gösterilecektir. (1994 tarihli Ceza Adaleti ve Kamu Düzeni Kanununun 60. maddesinin verdiği yetki.)

(b) 1.8.1994 tarihli Ceza Adaleti ve Kamu Düzeni Hakkındaki Kanunun 60. maddesinden Kaynaklanan Yetki

1.8 1.8.1994 tarihli Ceza Adaleti ve Kamu Düzeni Hakkındaki Kanunun 60. maddesinden Kaynaklanan durdurma ve arama yetkilerinin kullanılabilmesi için ciddi şiddet olaylarının meydana gelebileceği konusunda makul bir inanç mevcut bulunmalı ve anılan yetkilerin kullanılması bu eylemlerin meydana gelmesini önlemek bakımından kaçınılamaz bir özellik gösterilmelidir. Bu yetkilerin kullanılması için gerekli onay başmüfettiş (super indentend) veya daha üst rütbeli bir memur tarafından yazılı olarak ve yetkilerin kullanılacağı yer ve zaman süresi açıkca belirtilerek verilecektir. Şayet başmüfettiş rütbesinde bir memura ulaşmak imkanı yoksa onay müfettiş (inspector) veya başmüfettiş (cheef inspector) tarafından da verilebilir ancak şiddet olaylarının hemen başlamak üzere olmasına inanmayı gerektiren makul sebeplerin bulunması şarttır. Her iki halde de yetkinin süresi başlayabilecek olan eylemleri önlemek için zorunlu olan veya ciddi şiddet eylemlerini önlemek için gerekli süreyi aşmayacak ve en fazla 24 saatten fazla olmayacaktır. Eğer şiddet eylemleri başlamışsa veya başlamış olduğundan şüphe ediliyorsa ve yeni ve başka şiddet eylemlerinin vukuu bulmasını önlemek için bu yetkilerin kullanılması zorunlu görülüyorsa başmüfettiş (super intendent) veya yetki veren memur sürenin altı saat süre için uzatılmasını emredebilir. Bu emir de olay sırasında yazılı olarak verilecek veya bu mümkün olmadığı takdirde ilk fırsatta yazılı olarak tekrarlanacaktır. Not 1 G ve F'ye bakınız.

1.8A 1989 Tarihli Terörle Mücadele Kanununun 13a maddesinden doğan durdurma ve arama yetkisinin kullanılması için, terör eylemlerinin önlenmesi bakımından bunun zorunlu olması gerekir. Yetki emniyet müdür yardımcısı (asisstant cheef constable) veya eşdeğerli veya daha üst rütbeli bir memur tarafından yazılı olarak, yetkinin nerelerde ve hangi zaman süresi içerisinde kullanılacağı gösterilerek verilecektir. Yetkinin kullanılma süresi 28 günü geçemeyecektir. Daha sonradan tekrar yeni 28 günlük süreler verilebilir. (Bakınız not 1 G ve 1 F)

Açıklayıcı notlar
1.A. Durdurma ve üst araması yapma yetkilerinin sorumluluk duygusu altında kullanılmasına dikkat edilmesi hem yetkiyi kullananlar ve hem de yetkiyi onaylayanlar bakımından büyük bir önem taşır. Yetkiyi veren memur kendisinden daha üst rütbeli bir memura veya mahkemeye yetkinin kullanılması için onay vermesinin sebeplerini açıklamak mecburiyetinde olduğunu gözönünde tutmalı ve yetkinin kötüye kullanılmasının uzun süre içerisinde polisin imajı açısından zararlı olabileceğini ve toplumun polise olan güvenini ortadan kaldırabileceğini bilmelidir. Kullanılan yetkinin kaynağı ne olursa olsun, bütün polis memurları durdurulup soru sorulacak veya üstleri aranacak olan kişileri seçerken, bu kararlarını objektif unsurlara dayandırmalı ve kişisel ön yargılardan kaçınmalıdırlar. Bunun yanı sıra diğer çok önemli bir hususda üzeri aranan kişiye nazikce ve hal ve şartlara uygun bir biçimde davranmalıdır.

1.B. Bu yönetmelik memurun herhangi bir kişiyle onu yakalamaksızın veya herhangi bir şekilde zor kullanmaksızın konuşmasını veya ona görevi dahilinde kalan sorular sormasını engellemez.

Bu yönetmeliğin amacı polis ve toplum arasındaki etkileşmeyi ve karşılıklı iş birliğini engellemek olmayıp, bütün vatandaşların polis memurlarının sahip bulundukları suçu önleme ve suçluları ortaya çıkartma görevine yardımcı olmalarını olumsuz yönde etkiler biçimde yorumlanmayacaktır.

1.C. Yürürlükten kaldırılmıştır.

1.D. Bu yönetmelikteki hükümler aşağıdaki yetkilerin kullanılmasını engellemez:

a) Spor tesislerine veya diğer binalara girerken rızası alınarak veya içeri girmenin bir şartı olarak yapılan rutin üst aramaları;

b) Arama yetkisinin doğmadığı hallerde sokaktaki bir kişinin polis tarafından rızası alındıktan sonra üstünün aranması. Bu gibi hallerde polis memuru daima açık ve net bir şekilde ilgili kişiye üzerini aramak için rızasını istediğini ve bu rızayı vermeye mecbur olmadığını ve rıza göstermediği hallerde aramanın yapılmayacağını bildirecektir.

1.E. Eğer polis memuru usule aykırı bir şekilde davranırsa, bu davranış rızaya dayanan aramayı hükümsüz kılar. Küçükler akıl hastası olan kişiler ve rıza göstermeye ehil olmadıkları dış görünüşlerinden anlaşılan kişiler hakkında rızaya dayanan arama yöntemi uygulanamaz.

1.F. 1.5 (b) ve (c) maddeden doğan yetkinin uygulanma süresi, yetkiyi onaylayan memur tarafından tayin edilecektir. Bu memur terör veya şiddet riskinin ortadan kaldırılması için gerekli olan en kısa süreyi takdir ve tayin edecektir. 1.5. (b) maddede düzenlenen yetkinin uzatılması emri sadece bir kez verilebilir. Yetkinin tekrar kullanılması gerekiyorsa yeni bir onay verilecektir.

1.G. Yetkiyi onaylayan memur, yetkinin kullanılacağı coğrafi bölgeyi de belirleyecektir. Vukuu bulmasından korkulan olayın cinsi ve yeri gibi faktörler bu kararı verirken gözönünde tutulacak, muhtemel olaya katılabilecek olan kişilerin sayısı, olay yerine yakınlıkları, olay yerine gitmek imkanına sahip olup olmadıkları ve vukuu bulmasından korkulan cebir ve şiddet olaylarının yoğunluğu da gözönünde tutulacaktır. Gerçekleşmesinden korkulan şiddet veya terör olaylarının önlenmesi amacıyla zorunlu olan coğrafi bölgenin geniş tutulmaması için özen gösterilecektir.

2. Arama İşleminden Önce Yapılması Gerekenler

(a) Makul şüphe üzerine yapılan arama:

2.1 Memurun durdurma ve arama yetkisini kullanabilmesi için gerekli olan, “makul şüphe” sebepleri mevcut bulunduğu durumlarda, memur bu kişiyi, üzerini aramak amacıyla durdurabilir (detain). Arama sebebini elde etmek amacıyla, bir kişiyi kendi rızası dışında durdurma veya gözaltına alma yetkisi yoktur.

2.2 Arama işlemini yapmadan önce, memur, ilgili kişiye şüpheye yol açan davranışları veya bulunduğu durum hakkında soru sorabilir, çünkü kişi, aramayı gereksiz kılacak tatminkâr bir açıklama yapabilir. Aramadan önce sorulan sorular veya polis memurunun dikkatini çeken diğer herhangi bir durum üzerine, durdurma ve arama yetkisini harekete geçirici nitelikte bir eşyanın taşındığı konusundaki makul şüphe ortadan kalkarsa, arama hiç yapılmayabilir. (Bak not 2A)

2.3 Başlangıçta kişiyi yakalama yetkisinin kullanılması için zorunlu olan makul şüphe sebepleri, üzerinin aranması için yakalanmış olan kişiye sorulan sorular neticesinde teyid edilebilir veya ortadan kalkabilir (veya sorulan sorular ilk şüphelenilen eşyadan farklı, diğer başka eşyanın hukuka aykırı olarak edinilmiş olduğu yolunda şüpheyi uyandırıcı makul sebeplerden ortaya çıkabilir); fakat, şüphelenmek için makul sebepler bulunmadığı durumlarda arama yapma ya da arama yapma amacıyla gözaltına alma hukuka aykırı olduğu için, sonradan gözaltında iken yapılan sorgulama sonucunda veya kişinin sorulara cevap vermeye rıza göstermediği durumlarda elde edilen makul şüphe, geçmişe etkili bir şekilde hukuka uygunluk yaratamaz.

(b) Arama İşlemleri

2.4 Durdurulan şahsın üzerinde veya içinde insan olan bir nakil vasıtasında arama işlemi yapılmadan önce, polis memuru, üzeri aranacak olan şahsa veya vasıtadaki kişilere şu bilgileri vermek üzere makul bir çaba göstermeğe mecburdur:

(i)ismini (terör suçlarına ilişkin soruşturmalarda isim verilemez sadece yaka numarası söylenir) ve bağlı bulunduğu karakolun ismini bildirmek;

(ii)yapılan aramanın konusu eşyanın ne olduğu;

(iii)aramanın yapılmasına temel teşkil eden sebepler veya yetkisinin kaynağını açıklamak.

2.5 Polis memuru üniformalı değilse, kimlik kartını gösterecektir. Bu gibi hallerde, suç terör suçu ise, polis memuru, ismini açıklamayabilir. Yukarıda 1.5 numaralı maddenin (b) ve (c) bendinde açıklanan durdurarak arama yapma yetkisi, sadece üniformalı memurlar tarafından kullanılabilir.

2.6 Arama tutanağı düzenlenmesi olay yerindeki polis memuru tarafından uygun görülmediği haller dışında, memur üzeri aranan kişiyi (veya duruma göre, içinde arama yapılan nakil vasıtasının sahibi ya da sorumlusunu); bir yıl zarfında talep etmesi durumunda, arama tutanağının bir kopyasını edinebileceği hususunda bilgilendirecektir. Eğer üzeri aranan kişi, aramanın yapıldığı yerde, arama anında, tutanağın kopyasını istemiş, fakat alamamışsa, hangi polis karakoluna başvurması gerektiği de bildirilecektir.

2.7 Üzeri aranacak olan kişinin, ya da içinde arama yapılacak olan nakil vasıtasının sorumlusunun, söylenenleri anlayamadığı görülürse veya İngilizce bildiği konusunda şüphe doğarsa, polis memuru, madde 2.4 ile 2.6 arasındaki bilgileri onun bilgisine sunmak konusunda, makûl olan her türlü adımı atacak ve gerekli girişimi yapacaktır. Kişi sağırsa, veya İngilizce bilmiyorsa ve bu şahsın yanında başka birisi daha varsa, memur, o şahsın tercüme yapıp yapmayacağını veya gereken bilgiyi ona başka bir şekilde aktarıp aktarmayacağını araştırır.

Açıklayıcı Notlar

2A. Bazı hallerde hazırlayıcı ön sorular sorulması gereksiz olabilir; fakat genellikle aramanın başarısız olmasını önlemek amacıyla kısa bir konuşma yapılması yerinde olur. Üzeri aranmak üzere kişi hukuka uygun bir şekilde durdurulmuşsa fakat daha sonra arama yapılmamışsa, durdurma hukuka aykırı bir nitelik almaz.

3. Aramanın İcra Edilmesi

3.1 Üzeri aranacak olan şahsın duyabileceği her türlü sıkıntı verici durumun en aza indirilmesi için, gereken her türlü makul çaba gösterilecektir.

3.2 Üzeri aranacak olan birey – başlangıçta aramaya itiraz etmiş olsa dahi – işbirliği yapması ve rıza göstermesi için çaba gösterilecektir. Ancak, kişinin işbirliği yapma konusunda isteksiz olduğu kesinleştikten sonra (mesela çantasını açmak istememesi gibi) veya direnmesi durumunda zor kullanılarak arama yapılır. Zor kullanmak en son çare olmasına rağmen, gerekli hallerde üst aramasının yapılabilmesi veya aramanın gerçekleştirilmesi amacıyla kişinin gözaltına alınması veya aracın muhafaza altına alınması gerekiyorsa, makul ölçülerde zor kullanılabilir.

3.3 Bir şahsın veya aracın durdurulma süresi duruma göre değişir; fakat her halde, makûl olması ve arama için ayrılan süreyi aşmaması gerekir. Yetki makul şüphe üzerine kullanılabilen bir yetki ise, aramanın başından sonuna dek geçecek olan zaman ve aramanın kapsamı, taşınmasından şüphelenilen eşya ve bunu kimin taşıdığına göre değişir. Eğer şüphe, belirli bir eşyanın, bir kişinin cebine kaydırıldığının görülmesine ilişkin ise, bu durumda şüpheye yol açan diğer sebepler yoksa veya eşyanın başka bir yere nakledilmesi imkanı mevcut değilse, arama yalnızca söz konusu cebe yönelik olmalıdır. Fakat kolayca gizlenebilen küçük bir eşya – mesela uyuşturucu gibi– söz konusuysa, kişinin üzerinde herhangi bir yere gizlenebilecek nitelikte olduğu için, daha geniş çaplı bir arama gerekli olabilir. Makul şüphe sebepleri olmadan da arama yapma yetkisi veren 1.5 (b), (c) ve (d) maddeler uyarınca arama yapan memur, yetkisinin kapsamı içinde kalmak mecburiyetindedir. (Not 3 B'ye bakınız)

3.4 Arama, şahsın veya aracın ilk durdurulduğu yerde veya o yerin yakınında yapılmalıdır.

3.5 Halka açık aleni yerlerde yapılan, arama kişinin dış giysilerinin yüzeysel bir şekilde aranması ile sınırlıdır. Aleni bir yerde üstü aranan kişi, paltosu, ceketi ve eldivenleri dışında kalan diğer giysilerini çıkartmaya zorlanamaz. Eğer makul sebeplerle, daha kapsamlı bir arama yapılması gerekli ise (mesela kişinin kazağını veya başlığını çıkarması gerekiyorsa), bu gözden uzak bir yerde, (mesela polis aracında veya varsa yakındaki bir polis karakolunda) yapılmalıdır. Palto, ceket, eldivenler, başlık, veya ayakkabıların çıkarılmasından öteye gidecek kapsamlı aramalar, sadece aranan şahıs ile aynı cinsiyetteki bir polis memuru tarafından yapılabilir; ve bu arama sırasında, üzeri aranan şahıs özellikle talep etmedikçe, karşı cinsten herhangi bir kişi hazır bulunamaz. (Bkz. Not 3A)

3.5A 1989 tarihli Terörle Mücadele Kanununun 13a maddesi uyarınca bir yayanın durdurulması sırasında bu kişinin yanında taşıdığı herşey aranabilir. Bu yetki uyarınca yayanın üstünün aranması mecburi değildir. Ancak arama sırasında yayanın taşıdığı herhangi bir eşya polise makul şüphe konusunda bilgi verirse kişinin üst araması yapılacaktır.

Açıklayıcı notlar

3A 3.5 numaralı madde de öngörülen hüküm anlamında sokakta yapılan bir üst araması, arama yapıldığı sırada sokağın boş olması durumunda dahi, aleni yapılmış sayılır. İlgili kişi uymaya mecbur olmasa dahi üst aramasını yapan memur kişiden palto, ceket veya eldivenini aleni bir yerde çıkartmasını isteyebilir.

3.B Topluma açık bir yerde yapılan üst araması sadece dış giysilerin incelenmesini kapsayabileceği için, bu tür aramaların mümkün olduğu kadar çabuk bitirilmesi gerekir.

4. Aramadan Sonra Yapılması Gereken İşlemler

(a) Genel Olarak

4.1 Aramayı yapan memur, pratik bir engel yoksa, bir arama tutanağı düzenler. Pratik engelden kasıt, aranan şahısların çokluğu veya toplumsal kargaşa durumu gibi operasyona ilişkin diğer önemli bir sebeptir.

4.2 Tutanak, pratikte mümkün olan en kısa süre zarfında, şartların olanaksız hale getirdiği durumlar dışında, (mesela başka bir acil görev veya kötü hava şartları gibi) olay yerinde derhal düzenlenecektir.

4.3 Tutanak yönetmelikte belirtilen şekil şartlarına (ulusal arama tutanağı) uygun olarak düzenlenir.

4.4 Doğal olarak, polis memuru, raporunu tamamlamak için, üzeri aranan şahsın ismini, adresini ve doğum tarihini soracaktır; fakat arama işlemi sırasında ilgili şahıs bu bilgileri vermek mecburiyetinde değildir, vermek istemediği takdirde polisin onu gözaltına alma yetkisi yoktur.

4.5 İlgili şahıs kimliğini veya doğum tarihini söylemese dahi aşağıdaki bilgiler, tutanakta muhakkak yer alacaktır:

(i)Üzeri aranan şahsın adı veya (adını söylemediği takdirde) tarifi;

(ii)Şahsın etnik kökeni hakkında bir açıklama;

(iii)Araçta arama yapılmışsa, aracın tanımı ve plaka numarası;

(iv)Aramanın konusu;

(v)Aramaya temel teşkil eden sebepler;

(vi)Aramanın yapıldığı tarih ve zaman;

(vii)Yapıldığı yer;

(viii)Aramanın sonuçları;

(ix)Varsa arama sonucu sebep olunan yaralanma veya meydana gelen zarar hakkında açıklama;

(x)Aramayı yapan polis memurunun kimliği (terör ile ilgili araştırmamlarda sadece polis memurunun yetki numarası ve bağlı bulunduğu karakolun ismi yazılacaktır). (4 A No'lu nota bakınız)

4.6 Aramaya tabi tutulan her şahıs ve her araç için ayrı kayıt tutulur. Ancak şahıs aracın içindeyse ve hem şahıs, hem de araç aynı aramada arandıysa ve her iki aramanın dayandığı sebep aynıysa, sadece tek bir tutanak düzenlenecektir.

4.7 Aramanın yapılma sebeplerini açıklayan tutanakta kısa, fakat aydınlatıcı olarak, ilgili şahıstan şüphe edilme sebeplerini, gerek davranış gerekse diğer koşullara bağlı olarak açıklanmalıdır; 1.5 (b), (c) ve (d) maddelerde düzenlenen arama yetkisi kullanılmışsa, tutanakta yetkinin kaynağı belirtilecektir.

4.7A Yukarıdaki 1.5 (b) ve (c) maddede düzenlenen yetkiler uyarınca durdurulan bir araçtaki sürücü (herhangi bir yolcu değil), araçta yapılan arama gününden itibaren oniki ay içerisinde yazılı bir belge isteyebilir. Benzer şekilde 1.5 (b) ve (c) maddede düzenlenen yetkilere dayanarak durdurulan bir yaya da yazılı belge isteyebilir (2.6 maddeye bakınız). Bu yazılı belge arama tutanağının sureti olabileceği gibi ayrı bir belge de olabilir (Bakınız not C).

(b) İçi boş nakil araçları

4.8 İçi boş nakil araçların da veya bu araçların içinde veya üstündeki herhangi bir şeyin aranmasından sonra, polis memuru aracın içine (veya araç açılmadan üstünde ya da içinde birşey arandıysa, aracın üstüne), arama yapıldığını belirten bir not bırakacaktır.

4.9 Bırakılan notta, aramayı yapan polis memurunun bağlı bulunduğu karakol, arama raporunun bir kopyasının alınabileceği yer ve tazminat talebi yapılacaksa, başvurulacak merci belirtilecektir.

4.10 Nakil aracı, mümkünse güvenliği sağlanmış bir şekilde bırakılacaktır.

Açıklayıcı notlar

4A. Arama birden fazla memur tarafından birlikte yapılmış ise, aramaya katılan bütün memurların kimlikleri arama tutanağına yazılacaktır.

4B. Aramaya konu olan araç plaka verilmeyen araçlardansa 4.5. (iii) maddedeki şartlar uygulanmaz.

4C. 4.7A. maddede sözü geçen yazılı belge bu yönetmeliğin 1.5 (B) ve (C) maddelerinde gösterilen yetkiler uyarınca durdurulan bir kişi veya araca ait tutanaktır.

Kaynak: Çağın Polisi