ÖZET
Kategorilere ayırarak öğrenmenin bize büyük getirileri olduğu söyleyebiliriz. Ancak sürekli şikayet ettiğimiz bugünkü dünyamızın bu hale gelmesinde, kategorilere ayırarak dünyayı algılama çabamızın bir payı olabilir mi? İnsanlar kimlikleri konusunda tercih yapmaya zorlanamaz, tekil kimliklere indirgenemez, belli kimliklerin sözde gerekliliklerini yerine getirmeye zorlanamazlar. İnsanları ya siyah, ya da beyaz olmaya zorlamak, ara renklere yaşama şansı vermemek, insan haklarına aykırıdır.
Siyah Beyaz Algılarımız ve Bitmeyen Kimlik Savaşları
İnsanın doğar doğmaz, hatta bazı konularda anne karnındayken başlayan bir süreçte, etrafındaki bütün nesne, kişi ve olayları algılamak için büyük bir çaba sarf ettiğini, doğduktan sonra hareket yetenekleri belli bir seviyeye gelene kadar neredeyse bütün enerjisini bu algılama çabası için harcadığını biliyoruz. Böylece her yeni gün yeni bilgilerle donanıyor ve sürekli olarak yeni öğrenmeler yapmaya, hayatta kalmaya, gün gelip de tek başına yaşayabilmeye doğru giden yolda hızla ilerliyoruz. Beynimizin içine, gün gelip de kullanacağımız bu bilgileri (gördüğümüz, duyduğumuz, hissettiğimiz tüm verileri), doğaldır ki boş bir kutuya doldururcasına almaktansa, onları belli kategorilere ayırarak yerleştirmeyi seçiyoruz. Örneğin, çevremizdeki bütün kadınlar birçok özellik bakımından birbirine benzemelerine rağmen, bizi doğar doğmaz kucağına alan (hatta doğumdan önceki süreçte bile belli özelliklerine alıştığımız) annemizin görüntüsünü, dokunuşunu, sesini, kokusunu hiç kimseyle karıştırmıyor, bu veriler annemizden geldiğinde hemen tanıyoruz. Ya da bir sınava girdiğimizde sınavdan önceki öğrenme sürecinde sayısal bilgilerle, sosyal bilgiler ve yabancı dil bilgileri beynimizde görece birbirinden farklı bölgelere kaydedilmiş olduğu için, sınavın ilgili bölümü hangi bilgi türünü gerektiriyorsa o bilgileri beynimizin ilgili bölümünden çağırıyor ve kullanıyoruz. Sınavın matematik testini çözerken, İngilizce bilgimizle düşünmüyor ya da buna gerek duymuyoruz. Böylece öğrenme ve öğrendiğini kullanma becerimiz daha çabuk artıyor. Bilim adamlarının, henüz tam olarak beynin işleyişini açıklayamamış olsalar da, beyin üzerinde yaptıkları çalışmalar sonucu ortaya çıkan bilgiler de, beynimizin duyular, öğrenme süreçler, yetenekler ve bunları ifade etme açısından farklı bölgelere ayrılabileceğini söylüyor. Kategorilere ayırarak öğrenmenin bize büyük getirileri olduğu söyleyebiliriz. Ancak sürekli şikayet ettiğimiz bugünkü dünyamızın bu hale gelmesinde, kategorilere ayırarak dünyayı algılama çabamızın bir payı olabilir mi?
Diyelim bir gün otobüsle seyahate çıktınız. Daha önce hiç karşılaşmamız olduğunuz seyahat arkadaşınızla konuşmaya başladınız. Seyahat arkadaşınıza ilk sorduğunuz soru ve sonrasında o kişiyi daha iyi tanımak adına soracağınız diğer sorular neler olurdu acaba? Bunu sormamın amacı kategorilendirmenin nelere yol açtığını daha iyi anlayabilmek adına, bizlerin günlük hayatta birbirimizi neye göre kategorilendirdiğimiz üzerine kısaca düşünebilmek.
Bugün bizler için, kökenlerini yukarıda oldukça basit bir biçimde anlatmaya çalıştığım, kategorileştirme sürecinin geldiği son nokta dünyamızın ve üzerinde yaşayan tüm insanların, insan olmanın ve günümüz dünyasında yaşamanın doğal bir sonucu olarak ortaya çıkan doğuştan ya da sonradan edinilmiş tüm özellikleri bakımından sınıflara ayrılmasıdır. Bu durumun yine doğal bir sonucu olarak ortaya çıkan ‘ben ve öteki’ ayrımında, öncelikle ‘ben’in ‘öteki’ni algılayışında hangi kategorileri kullandığına kısaca göz atarak dünyamızı ne hale getirdiğimize bir bakalım. Bugün bir insanı algılamak ve zihnimizde belli bir yere oturtabilmek için kullandığımız kategoriler; cinsiyet, ırk, cinsel tercih, doğduğu ülke, dinsel inanç, mezhep, meslek, yaşadığı ülke, yaşadığı şehir, maddi durum, siyasi görüş, fiziksel güzellik olarak özetlenebilir. Benim şuan aklıma gelenler bunlar. Liste daha uzun olabileceği gibi, insanlık bu haliyle yaşantısını sürdürdükçe uzayacaktır da.
Dünya tarihine bir kez daha dönüp baktığımızda, bu kategorilerin her birinde farklılaşan insanların birbirleriyle ölümüne savaşlar içine girdiğini görmek hiç de zor değil. Asıl üzücü, hatta mide bulandırıcı olan, geçmişten hiç ders almadan, sürekli olarak ‘öteki’nden şikayet eder bir biçimde bu savaşların günümüzde hala bilinçli ya da bilinçsiz biçimde sürdürülüyor olmasıdır. Bugün, aynı geçmişte olduğu gibi tüm dünyada, istisnasız her kıtada ‘din savaşları’mız, ‘cinsiyet savaşları’mız, ‘ırklar arası savaşlar’ımız, ‘ülkeler arası savaşlar’ımız, ‘ekomomik savaşlar’ımız, ülkeler içinde ‘şehirlerarası savaşlar’ımız, ‘mezhep savaşları’mız, ‘meslek savaşlarımız’, ‘cinsel tercih savaşları’mız ve ‘siyasi görüş savaştırmalarımız’ var. Bir de bu durumdan sürekli cebini doldururken, aynı zamanda şiddetten, ayrımcılıktan, savaşlardan şikayet eden ve dünyanın dört bir yanında kendi gibi düşünenlerden ödüller alan ya da onlara ödüller veren insanlarımız var.
‘-Canım bende bulurum kendi kategorilerimi, diğer kategorilere pek bulaşmadan rahatça yaşarım’ diyorsanız, yanılıyorsunuz. Artı her kategorinin gereklilikleri, yeterlilikleri ve sonuçları var. Örneğin, ‘İstanbulluyum’ diyebilmek için illa ki İstanbul’da doğmalısınız. Amerikalıysanız ‘Atatürkçü’ olamazsınız. Erkekseniz, ‘erkek gibi’ giyinmeli, konuşmalı, davranmalısınız. Siyasi görüşünüz neyse, hep o doğrultuda düşünmeli ve ifade etmelisiniz. Kadın değilseniz, ‘kadın sorunları’na dair çalışmalarda bulunamazsınız. Eleştiriyorsanız ‘gerici’, değiştirmek istiyorsanız ‘anarşist’, anlamıyorsanız ‘aptal’sınız. Paranız yoksa zaten toptan yanmışsınız.
Eğer savaş ve şiddet sanayisinin ya da kültürünün cebini dolduracak ve sizi savaştıracak bir kategoriniz yoksa modern dünya size bunu rahatlıkla sağlayabilir. Örneğin, bir kısmınızı ‘Tutsi’, bir kısmınızı da ‘Hutu’ olarak iki sınıfa ayırıp, 20. yüzyılda bütün dünyanın gözü önünde, hem de her gün birilerine barış ödülleri verilirken, sizi savaştırabilir.
Hala farkına varamadığımız şey, içine sıkıştırılmış olduğumuz bu tek temelli kimlik kutucuklarını kabul ederek, ‘öteki’ni yine bu küçük kimlik kutucuklarına sıkıştırarak algılamaya çalıştığımız ve böylece her geçen gün giderek insan olmak paydasından uzaklaşmakta olduğumuzdur. İnsanlar kimlikleri konusunda tercih yapmaya zorlanamaz, tekil kimliklere indirgenemez, belli kimliklerin sözde gerekliliklerini yerine getirmeye zorlanamazlar. İnsanları ya siyah, ya da beyaz olmaya zorlamak, ara renklere yaşama şansı vermemek, insan haklarına aykırıdır. Hiç birimiz bir diğerini sadece Müslüman, sadece Türk, sadece kadın ya da sadece sol görüşlü olarak sınıflayamayız. Bir insan hem Müslüman, hem eşcinsel, hem de Türkiye vatandaşı olabilir. Bazılarımızın böyle olmasını istemeyişi, bu doğrultuda önlem alışı, bütün bu önlemlerin sonucunda insanların susuşu, böyle bir insan olabileceği ya da olduğu gerçeğini değiştirmez. Bu gerçeği ve bizden çeşitli zeminlerde farklı olanı (farklılığı her ne olursa olsun) kabullendiğimiz oranda dünya, kendi farklılıklarını çekinmeden ifade ederek, insan olma kültürümüzü zenginleştiren insanların barış içinde yaşayabildiği bir yer olacaktır. Aksi halde ne olacağını ve ne olduğunu okuduk, dinledik, gördük, biliyor ve yaşıyoruz.
